Wat zijn S1PR-modulatoren?
“S1PR” staat voor “sfingosine-1-fosfaat receptoren”. Deze receptoren bevinden zich op bepaalde witte bloedcellen die in ons lichaam een rol spelen in ontstekingsreacties, onder andere in de darm. De S1PR-modulatoren zijn geneesmiddelen die gemaakt worden in een labo van kleine moleculen (small molecules) die de normale werking van de S1P-receptor gaan verhinderen. Daardoor blijven de witte bloedcellen vastzitten in de lymfeklieren en kunnen ze geen ontstekingsreactie meer veroorzaken in de darm.
Er zijn momenteel 2 verschillende S1PR-modulatoren op de markt die goedgekeurd zijn voor de behandeling van colitis ulcerosa (niet voor de ziekte van Crohn): etrasimod (Velsipity®) en ozanimod (Zeposia®).
Waarvoor worden S1PR-modulatoren gebruikt?
Ozanimod (Zeposia®) en etrasimod (Velsipity®) zijn goedgekeurd voor de behandeling van matige tot ernstige colitis ulcerosa (niet voor de ziekte van Crohn).
Ozanimod mag enkel gebruikt worden bij volwassenen en is in België pas terugbetaald na falen van, of intolerantie voor, een biologische therapie (anti-TNFα, vedolizumab, ustekinumab) of JAK-inhibitor. Het kan dus enkel gestart worden als 2de lijns behandeling.
Etrasimod daarentegen mag al gebruikt worden vanaf de leeftijd van 16 jaar en mag als 1e lijns behandeling worden toegediend bij onvoldoende beterschap na 3 maanden behandeling met conventionele therapie (corticosteroiden, 5-acetylsalicylzuur, azathioprine), of bij intolerantie voor deze middelen.
S1PR-modulatoren werken relatief snel. Bij etrosimod kan je al na enkele dagen beterschap voelen, bij ozanimod duurt dit doorgaans enkele weken. De medicatie kan echter je ziekte nooit genezen, enkel onderdrukken.
Het doel van de behandeling is om enerzijds het doen verdwijnen van de symptomen, en anderzijds het volledig laten genezen van de ontsteking van het darmslijmvlies. Eens de ziekte onder controle is, is het ook belangrijk om nieuwe opstoten - en de daarmee gepaard gaande problemen op lange termijn - te voorkomen. Daarom maken we een onderscheid tussen een “aanvalsbehandeling”, waarbij de actieve ontsteking wordt onderdrukt, en een “onderhoudsbehandeling”, die tot doel heeft om herval te v voorkomen. Het is dus belangrijk om de medicatie verder te zetten, zelfs als er geen ziekteactiviteit meer is.
Wat moet er gebeuren voor de opstart van S1PR-modulatoren?
Voor de behandeling start, word je gescreend op (in)actieve tuberculose en andere ernstige infecties (zoals hepatitis), aangezien S1PR-modulatoren soms een opflakkering kunnen geven van een vroegere infectie. Deze screening gebeurt aan de hand van een bloedafname, een röntgenfoto van de longen en een tuberculinehuidtest. Deze laatste test zal worden uitgevoerd door de longarts. Indien er een risico is op een vroegere besmetting, dien je hiervoor een gepaste behandeling te krijgen alvorens te starten met een S1PR-modulator.
Daarnaast dien je een elektrocardiogram (ECG) te laten afnemen bij de cardioloog om eventuele bestaande hartritmestoornissen op te sporen. S1PR-modulatoren mogen overigens niet worden gestart bij patiënten die de voorbij 6 maanden een beroerte, hartaanval of hartfalen hebben doorgemaakt.
Bij patiënten met diabetes of gekende oogaandoeningen dient vooraf ook een nazicht bij de oogarts te gebeuren, gezien het verhoogd risico op macula-oedeem bij S1PR-modulatoren.
S1PR-modulatoren zijn dure medicamenten die enkel mits een geldig terugbetalingsattest zullen vergoed worden door jouw mutualiteit. Voor de opstart zal jouw arts een terugbetalingsattest aan je bezorgen dat moet ingediend worden bij jouw mutualiteit. Pas wanneer je goedkeuring krijgt van jouw mutualiteit, kan gestart worden met de therapie.
Let op: enkel een gastro-enteroloog kan dit attest opmaken, niet de huisarts. Het attest dient bovendien jaarlijks verlengd te worden.
Hoe worden S1PR-modulatoren toegediend?
S1PR-modulatoren zijn kleine moleculen en zijn daarom beschikbaar in pilvorm die je dagelijks oraal (via de mond) moet innemen. Dat doe je best met een glas water, elke dag op ongeveer hetzelfde tijdstip. Dat mag tijdens of buiten de maaltijd zijn.
Ozanimod (Zeposia)
De dosering dient volgens een opbouwschema opgehoogd te worden, om zo het risico op hartritmestoornissen te beperken. Dit opbouwschema ziet er als volgt uit:
- Dag 1 t/m 4: eenmaal per dag één tablet van 0,23 mg.
- Dag 5 t/m 7: eenmaal per dag één tablet van 0,46 mg.
- Vanaf dag 8: eenmaal per dag één tablet van 0,92 mg.
Etrasimod (Velsipity)
Er is geen opbouwschema noodzakelijk. Er mag vanaf dag 1 gestart worden met de onderhoudsdosis van één tablet van 2mg per dag.
De dosis van de S1PR-modulatoren kan door je arts verlaagd worden in geval van leverfunctiestoornissen. Er is geen dosisaanpassing nodig voor patiënten met een nierfunctiestoornis.
Overzicht van opstart en opvolging
Zie het aparte overzichtsschema voor de opstart en opvolging.
Zodra jouw ziekte goed onder controle is, zal je elke 6 maanden op controle komen bij jouw arts. Jouw arts zal je telkens klinisch onderzoeken en een bloed- en stoelgangsanalyse laten uitvoeren. Daarnaast zal jouw arts het terugbetalingsattest voor de S1PR-modulatoren jaarlijks vernieuwen. Vergeet niet om op de raadpleging telkens te vragen naar medicatievoorschriften indien je deze nodig hebt.
Verder is een jaarlijks nazicht bij een dermatoloog aangewezen en voor vrouwen ook een regelmatig gynaecologisch nazicht van de baarmoederhals.
Mogelijke nevenwerkingen
Naast de goede en vaak snelle effecten op de ontsteking in de darm, kunnen S1PR-modulatoren helaas ook nevenwerkingen veroorzaken. Wees daarom alert voor volgende mogelijke bijwerkingen:
- Infecties: meestal milde infecties, zoals bovenste luchtweginfecties (keelontsteking, sinusitis, enz.).
- Cardiale nevenwerkingen: tijdelijke verlaging van de hartfrequentie en stijging van de bloeddruk. Het is aangeraden om tijdens de behandeling de bloeddruk regelmatig te controleren.
- Hoofdpijn en duizeligheid
- Stijging van leverwaarden en cholesterol / daling van witte bloedcellen: dit wordt door uw arts opgevolgd via bloedafnames en zo nodig behandeld.
- Macula-oedeem (vochtophoping in het oog), met verminderd zicht tot gevolg. Als de medicatie tijdig wordt gestopt, is deze slechtziendheid meestal omkeerbaar (reversibel).
Zeldzame nevenwerkingen:Zenuwaandoeningen zijn zeldzaam beschreven. Neem daarom contact op met je behandelende arts of de IBD-verpleegkundige als je een van de volgende klachten ontwikkelt: moeilijkheden met lopen, verminderd gevoel of tintelingen in de ledematen, wazig zicht en/of oogpijn. Sommige studies tonen een verhoogd risico aan op huidkanker. Daarom wordt er aangeraden om je steeds in te smeren met zonnecrème factor 50 en jaarlijks op controle te gaan bij een dermatoloog.
Belangrijk: Stop nooit zelf jouw medicatie, maar altijd na overleg met jouw behandelende arts of IBD-verpleegkundige.
Aandachtspunten
Verwittig jouw arts in de volgende gevallen:
- Het optreden van nevenwerkingen (zoals hierboven beschreven)
- Het optreden van een allergische reactie na de toediening (huiduitslag, jeuk, lage bloeddruk)
- Een nieuwe diagnose van hartproblemen of kanker
- Uw leverfunctie slecht is of achteruit gaat
- Koorts (>38°C) of ziekte
- Als je zwanger bent of je hebt een actieve kinderwens
- Als je terugbetalingsattest is verlopen
Zwangerschap en borstvoeding
Het gebruik van S1PR-modulatoren tijdens de zwangerschap of borstvoeding is strikt afgeraden. Neem contact op met jouw arts als u zwanger wil worden (of al zwanger bent).
Vaccinaties
Patiënten die behandeld worden met S1PR-modulatoren, mogen geen levend afgezwakte vaccins toegediend krijgen. In de praktijk gaat dit vooral over het vaccin tegen mazelen en het vaccin tegen gele koorts. Als je deze vaccins toch toegediend wil krijgen, dient dit voor de start van de S1PR-modulator toegediend te worden.Het merendeel van de beschikbare vaccins zijn zogenaamde “geïnactiveerde vaccins”, die zonder problemen toegediend mogen worden.
Gezien het verhoogd infectierisico onder S1PR-modulatoren zal jouw arts enkele vaccines aanraden:
- De standaard vaccinaties in België, zoals tetanus
- Vaccin tegen herpes zoster virus (zona)
- Jaarlijks griepvaccin
- Vijfjaarlijkse pneumococcenvaccin
- Vaccin tegen hepatitis A en B
- Vaccins tegen covid-19
- Vaccin tegen humaan papillomavirus (bij jonge patiënten)
Contactgegevens
Voor niet-dringende vragen kan je altijd e-mailen naar onze IBD-verpleegkundige of arts via ibd@azjanportaels.be. Je e-mail wordt één keer per week zorgvuldig opgevolgd door onze verpleegkundige.
Bij dringende vragen kan je rechtstreeks contact opnemen met:
- Jouw arts via het telefoonnummer van het onthaal: 02 254 64 00
- De spoedgevallendienst tijdens het weekend of 's nachts: 02 257 56 80
